pontilmerk
Een pontilmerk is eigenlijk de “navel” van een glas. Het is een klein litteken aan de onderkant van de voet dat verraadt dat het glas ooit met de hand is geblazen en daarna is afgebroken van de blaaspijp.
Wat is een pontilmerk en hoe ontstaat het?
Als een glasblazer een glas maakt, blaast hij eerst de bovenkant (de kelk) aan een lange ijzeren pijp. Maar om de bovenrand mooier te maken en af te werken, moet hij het glas vasthouden aan de onderkant.
Daarvoor gebruikt de glasblazer een massieve ijzeren staaf met een klein bolletje heet glas aan het uiteinde. Die staaf heet een pontilijzer. Hij plakt die staaf vast tegen de onderkant van het glas.
Zodra het glas helemaal klaar en afgekoeld is, tik de glasblazer tegen het ijzer. De staaf breekt af van de bodem. En precies op de plek waar die staaf vastzat, blijft een klein, ruw plekje achter. Dat is het pontilmerk.
Welke soorten afwerkingen zijn er?
Niet elk pontilmerk ziet er hetzelfde uit. Nadat de staaf is afgebroken, kon de maker drie dingen doen:
- Ruw laten (het ‘afgebroken’ pontil): De maker deed helemaal niks. De onderkant blijft ruw, scherp en een tikje bultig. Je voelt echt dat er iets is afgebroken.
- Glad slijpen (het gepolijste pontil): De maker wilde een netter glas. Hij heeft het ruwe plekje met een slijpsteen helemaal gladgemaakt. Je ziet en voelt dan een klein, rond, glad ‘kuiltje’ of ‘lensje’ in het midden van de bodem.
- Platbranden: Soms werd de onderkant heel even snel opnieuw verhit, waardoor de scherpe randjes van de breuk een beetje smolten en zachter werden.
Hoe herken je het bij het uitzoeken van oud glas?
Als je een glas oppakt om te kijken hoe oud het is, draai je het meteen om. Zo herken je het merk:
- Kijken: Kijk naar het midden van de onderkant. Zie je een klein kringetje dat er anders uitziet dan de rest van het glas? Soms is het scherp en brokkelig, soms een mooi glad kuiltje dat het licht anders breekt.
- Voelen: Ga met je duim over het midden van de onderkant. Voel je een scherp randje, een bobbeltje of juist een heel bewust geslepen holte? Dan weet je meteen dat je met een pontilmerk te maken hebt.
Het verschil tussen een oud en een modern pontilmerk
| Kenmerk | Antiek glas (vóór ca. 1850) | Modern/Jonger glas (na ca. 1850 – nu) |
| Pontilmerk | Bijna altijd een ruw, scherp en ongepolijst breukvlak. De makers namen vroeger zelden de moeite om het glad te slijpen bij gewoon gebruiksglas. | Meestal strak en glad afgewerkt (gepolijst). |
| Machinaal glas | Bestond nog niet. Elk glas heeft een uniek pontilmerk. | Veel modern glas wordt in een fabrieksvorm geprest of gegoten. Dit glas heeft geen pontilmerk, maar een strakke, egale bodem of een dun gietnaadje. |
| Slijtage | Rondom het pontilmerk zie je vaak piepkleine krasjes van het schuiven over tafel door de eeuwen heen. | Geen of nauwelijks slijtage rond de bodem. |
Kort gezegd: Zie je een ruw, scherp litteken onderop dat voelt als een piepklein afgebroken stukje ijs? Dan heb je vrijwel zeker een heel oud, ambachtelijk handgeblazen glas te pakken!